معماری گنبد دارای تاریخی دیرینه در هنر ساخت و طراحی در سراسر جهان است و نمونههای آن در فرهنگهای مختلف، از طراحیهای فارسی و رومی گرفته تا بیزانس، اسلامی و ایتالیایی رنسانس دیده میشود.
گنبد به سادگی یک عنصر ساختاری نیمهکروی توخالی است، اما با تغییرات فراوانی در فرم و هندسه، به شکل دو پوسته خمیدهای درآمده که حول محور عمودی مرکزی ساخته میشود. این سازه را میتوان تکامل یافته طاق دانست؛ در ابتدا تنها در ساختمانهای کوچک مانند کلبهها و مقبرهها استفاده میشد، اما به مرور و با پیشرفت تکنیکهای ساخت و طراحی، در سازههای عظیم مانند کلیساها، ساختمانهای قانونگذاری و حتی ورزشگاهها به کار رفت.
از منظر نشانهشناسی، گنبد با تأکید بر مرکزیت و یکتایی خود، اهمیت شکل دایره را در فضا و معماری بهوضوح نشان میدهد. همچنین، از لحاظ تاریخی، گنبد نمادی قدرتمند برای کسانی بوده است که به دنبال برجسته کردن قدرت و تمرکز نظامهای سلطنتی، توحیدی یا حتی دیکتاتوری بودهاند.
اصطلاحات کلیدی در معماری گنبد
معماری گنبدی دارای زبان و واژگان خاص خود است که درک آنها برای مطالعه و تحلیل این سازههای باشکوه ضروری است. از بالاترین نقطه گنبد تا منحنیهای داخلی و خارجی و بخشهای میانی قوسها، هر قسمت نام و کاربرد ویژهای دارد. آشنایی با اصطلاحاتی مانند اپکس، کاپولا، اکسترودوس، هیونچ و مواردی از این قبیل، نه تنها فهم ساختار گنبد را آسان میکند، بلکه به درک زیبایی و مهندسی دقیق این آثار تاریخی نیز کمک میکند.
- اپکس Apex: بالاترین نقطه گنبد (همچنین به عنوان تاج شناخته میشود)
- کاپولا Cupola: یک گنبد کوچک واقع در یک سقف یا برج گردان.
- اکسترودوس Extrados: منحنی بیرونی یک گنبد.
- هیونچ Haunch: بخشی از یک قوس یا طاق که تقریباً در نیمه راه بین پایه و بالا قرار دارد.
- انترادوس Intrados: منحنی داخلی یک گنبد.
- اسپرینگینگ Springing: نقطهای از گنبد که افزایش مییابد.
مواد و اصول سازهای در گنبدها
گنبدها میتوانند از مواد مختلفی مانند سنگهای تراش خورده، بتن، چدن، چوب و فولاد ساخته شوند. اخیراً، از مواد سبک وزنی مانند پارچههای معماری و سازههای کابل نیز در ساخت و معماری گنبد استفاده شده است. اما اکثر این موارد گنبدهای واقعی نیستند زیرا مؤلفههای آنها اشکالی غیر کلاسیک دارند، با این حال ساختارهای پارچهای میتوانند به شکل گنبد باشند.
گنبدهای سنتی سازههای بسیار کارآمد شبیه به طاق هستند. آنها به صورت خود پشتیبان یا سلف ساپورتینگ هستند، بدین صورت که با نیروی جاذبهای که بر وزن آنها تأثیر میگذارد، تثبیت میشوند تا آن را به صورت متراکم حفظ کند. آنها میتوانند در مناطق بزرگ احداث شوند و نیازی به ستونهای واسط یا میانجی ندارند، به گونهای که فضایی آزاد را در زیر سازه ایجاد میشود.
اگرچه وزن گنبدهای سنتی فشارهایی به سمت پایین و بیرون تولید میکنند، فشار به سمت پایین باید به پایهها منتقل شود و در مقابل فشار خارجی باید مقاومت کند تا از فرو ریختن گنبد جلوگیری شود. این مقاومت میتواند توسط جرم دیوارههای حمایت کننده، پایهها و یا توسط یک عنصر تنش مانند حلقه اطراف، کابل یا زنجیره فراهم شود.
انواع گنبدها و ویژگیهای ساختاری آنها
گنبدها در معماری، از سادهترین تا پیچیدهترین سازهها، شکلها و ساختارهای متنوعی دارند که هر کدام کاربردها و ویژگیهای خاص خود را دارند. از گنبدهای سنتی و تاریخی مانند گنبد کوربل و گنبد پیازی گرفته تا سازههای مدرن و مهندسیشده مانند گنبد ژئودزی و گنبدهای کابلی، هر مدل با فرم و مصالح خود جلوهای منحصر به فرد ایجاد میکند. شناخت انواع گنبدها و تفاوتهای آنها، درک بهتری از تکنیکهای معماری و نوآوریهای سازهای ارائه میدهد و به معماران و علاقهمندان کمک میکند تا زیبایی و کارایی این سازهها را بهتر بشناسند.
- گنبد کوربل
این ساختار یکی از اولین نوع معماری گنبد است که به عنوان گنبد کندوی عسل شناخته شده است. اما آنها به معنای واقعی گنبد نیستند، زیرا توسط لایههای افقی از سنگهای تراش خورده ساخته شدهاند و تا زمانی که در مرکز قرار دارند، تا حدودی پایهای (cantilevered) هستند.
- طاق ایوانی
طاقهای ایوانی، که به عنوان طاقهای گنبدی شناخته میشوند، در سطح مقطع افقی به صورت چند ضلعی هستند و از نقطه ثابت بهاری در امتداد دیوار به سمت مرکز، طاق مانند است.
- گنبد طاق متقاطع
این مورد یکی از اولین نوع طاق دندانهای است که در آن دندهها، به جای قرارگیری در مرکز گنبد، چند ضلعیهایی تشکیل میدهد که فضای خالی مرکز را حذف میکند. اولین مثال معروف برای معماری گنبد طاق متقاطع، مسجد بزرگ اسپانیا در کوردوبا است که قرن بیستم ساخته شده است.
- گنبد ژئودزیک
گنبدهای ژئودزی سازههایی کرهای بوده که شامل شبکهای از مثلثها هستند. در حالی که از مواد کمتری استفاده میشود یک ساختار خود متعادلی ایجاد میکند. این ساختارها توسط مهندس آمریکایی و معمار باکمینستر فولر در اواخر دهه 1940 توسعه یافتند.
- گنبد یکپارچه
این ساختار گنبدی به صورت یک تکه اجرا می شود.
گنبد پیازی
این گنبدها به گونهای توصیف میشوند که برجستگی آنها بیش از اندازه قطر اصلی است و در ظاهر هموار به نظر می رسند. ارتفاع آنها معمولاً بیش از عرضشان است و اغلب آنها طلا کاری شده و یا به صورت سبک رنگ آمیزی شدهاند. این مدل از گنبد به طور سنتی با معماری روسیه، به ویژه کلیساهای چندگانه آن ارتباط دارد.
- گنبد بیضی
در گنبد بیضی معماری گنبد به گونه ای تعریف می شود که طرح یا مشخصات (و یا هر دو مورد) دارای شکل بیضی است. هندسه این گنبد به عنوان استفاده از ترکیب طاقهای دایرهای که تحول و تغییرات در نقاط مماس وجود دارد، تعریف شده است.
- گنبد چرخشی
این مدل از گنبدها به عنوان “گنبدهای نیم کرهای” نیز شناخته میشود، معماری گنبد به صورت نیمی از کره است که بر روی پرتو حلقهای ساخته می شوند.
- گنبد سینی
به لحاظ مساحت، این مدل از گنبدها اغلب از جمله بزرگترین گنبدها به شمار میروند و نسبت به سایر گنبدها عمق کمتری دارند.
- گنبد چتر
از این گنبد به عنوان گنبد “دندانه دار”، “چتر نجات” یا “حلزونی” نیز یاد میشود. اینها به بخشهایی با اشکال خمیده تقسیم میشوند که منحنی ارتفاع را دنبال میکنند. خطوط شعاعی ساختار گنبد که به عنوان “دندهها” گنبد عمل میکنند، تا نقطه اسپرینگ اپکس گسترش مییابند.
- گنبد خالص کابل
در حالی که گنبدهای مرسومی نیستند و ساختار متراکم ندارند، اما ساختارهای تنش، ساختارهای شبکه خالص میتوانند شکل کلی گنبد را تشکیل دهد، هرچند بخشهایی از آن به طور کلی مسطح یا غیر کلاسیک است (به جای شکل گنبد متراکم). گنبد هزاره در لندن ساختار گنبدی کابلی با قطر 320 متر، بزرگترین گنبد در جهان است.
- گنبدهای متورم
ساختار گنبدهای متورم با متراکم کردن حجمی از هوا که توسط لایهی سبک وزنی از پارچه محصور شدهاند، تشکیل میشود. ساختار گنبدهای متورم میتوانند شکل گنبدی بگیرند و به طور معمول زمانی به کار میروند که فضا و یا محوطههای بزرگ و بدون حضور ستونها مورد نیاز باشد. مانند رادوم ها، انبارها، سالنهای ورزشی، استادیومها و غیره.
گنبد استین گلس ( استیند گلس یا استین گلاس ) شرکت کاژه
گنبد استین گلس با یک نوع شیشه دکوراتیو و تزئینی ساخته می شود. به این شیشه های دکوراتیو شیشه استین گلس گفته میشود. شیشه های استین گلس از ترکیب شیشه های برش خورده کوچکتر و یک فلز مخصوص بنام لدکیم ساخته میشود. شیشه هایی که در قطعات کوچکتر هستند معولا پتینه شده یا رنگی و یا دارای بافت مخصوصی هستند. از این نورگیر در معماری داخلی ساختمانهای تجاری بسیار استفاده شده است.
در ایران هم شرکت کاژه به طور تخصصی این سازه های زیبا را طراحی و اجرا مینماید. از نمونه های اجرا شده این سازه میتوان به گنبد شیشه ای بازار تهران و گنبد شیشه ای مجلس قطر هم اشاره نمود. برای دیدن پروژه های کروی شکل با تکنیک استین گلس می توانید به صفحه گنبد شیشه ای در همین سایت مراجعه فرمایید.
مقالات خواندنی:
گنبد شیشه ای استیند گلس برای ساختمان های مختلف
کاربرد گنبد شیشه ای استیند گلس در ابعاد کوچکتر
خرید گنبد شیشه ای ؛ ۴ دلیل محکم برای دکور با گنبد شیشه ای
